Eş Zamanlılık Katsayısı (EK) Nedir ve Neden Kritiktir?
Elektrik projelerinde en sık hatalı yapılan işlem, kurulu gücün tamamının aynı anda çalışacakmış gibi kabul edilmesidir. Oysa sahada gerçek çalışma koşulları farklıdır. UEDAŞ kabul pratiğinde esas alınan yaklaşım, yüklerin kullanım karakterine göre eş zamanlılık katsayısı uygulanmasıdır.
0 ≤ EK ≤ 1
UEDAŞ Mühendislik Yaklaşımı: Bu katsayı, sistemin gerçek talep gücünü ortaya çıkarır ve şebeke planlaması için temel veridir. UEDAŞ proje kontrol mühendisleri, EK değerlerinin tesis kullanım profilini yansıtıp yansıtmadığını detaylı inceler.
1 Eş Zamanlılık Katsayısının Teknik Tanımı ve Fiziksel Anlamı
Eş zamanlılık katsayısı (EK), bir elektrik sistemindeki tüm yüklerin aynı anda ve tam kapasite çalışma olasılığını ifade eden istatistiksel bir parametredir.
Ptalep: Talep gücü (kW)
Pkurulu,i: i. yük grubunun kurulu gücü
EKi: i. yük grubuna ait eş zamanlılık katsayısı
2 Yük Türüne Göre EK Değerleri ve UEDAŞ Saha Pratiği
EK değerleri yük grubunun çalışma karakteristiğine, tesis tipine ve kullanım yoğunluğuna göre değişir. UEDAŞ proje değerlendirmesinde kabul gören tipik değerler:
| Yük Grubu | Kullanım Karakteri | Teknik Açıklama | UEDAŞ Kabul Aralığı | Standart Referans |
|---|---|---|---|---|
| Aydınlatma | Sürekli çalışır, tüm alanlarda aktif | Tüm aydınlatmaların aynı anda açık olma olasılığı yüksek | 0.8 – 1.0 | TS EN 15193-1 |
| Priz Hatları | Kullanıma bağlı, değişken | Tüm prizlerin aynı anda yüklü olma olasılığı düşük | 0.5 – 0.7 | IEC 60364-8-1 |
| Motor Yükleri | Çalışma periyotlu, duty-cycle | Motorların çalışma faktörüne (duty factor) bağlı | 0.6 – 0.8 | IEC 60034-1 |
| Isıtma / Rezistans | Sürekliliğe yakın, termostat kontrollü | Tam kapasite sürekli çalışmaz, termostat kontrolü var | 0.8 – 1.0 | TS EN 60335 |
| Ofis Ekipmanı | Değişken, peak kullanım sınırlı | Bilgisayar, yazıcı, fotokopi aynı anda peak çalışmaz | 0.5 – 0.6 | IEC 62301 |
| HVAC Sistemleri | Mevsimsel, kısmi yüklerde çalışır | Klima kompresörleri sürekli tam kapasite çalışmaz | 0.7 – 0.9 | ASHRAE 90.1 |
UEDAŞ Teknik Not: Bu değerler kullanım tipine göre belirlenir; her tesis için aynı kabul edilmez. UEDAŞ kontrol mühendisleri, proje dosyasında EK değerlerinin nasıl belirlendiğine dair gerekçe bekler.
3 UEDAŞ Kabulünde EK Değerlerinin Kritik Önemi
UEDAŞ, sahada şu soruya teknik ve istatistiksel olarak yanıt arar: "Bu tesis gerçekten bu gücü aynı anda çeker mi?"
Proje Kontrol Süreci
UEDAŞ mühendisleri projeyi incelerken, EK değerlerinin tesisin operasyonel profilini yansıtıp yansıtmadığını değerlendirir. Fabrika, ofis ve konut için farklı EK profilleri beklenir.
Hatalı EK Uygulama Sonuçları
❌ Gereksiz yüksek güç talebi: Kurulu güç × EK=1 uygulaması
Sonuç: Gerçek ihtiyaç 50 kVA iken 80 kVA bağlantı bedeli ödenmesi → %60 fazla maliyet
❌ Gerçekçi olmayan düşük değer: EK değerinin gereğinden düşük alınması
Sonuç: Sık devre kesintileri, aşırı yüklenme → UEDAŞ kabul sırasında revizyon
Teknik Savunulabilirlik
UEDAŞ, EK değerlerinin uluslararası standartlar (IEC, TS EN) veya saha ölçümleri ile desteklenmesini bekler. "Tecrübe" veya "genel kabul" gibi subjektif ifadeler teknik savunulabilirlik sağlamaz.
4 Detaylı Örnek Hesap: Ofis Binası Uygulaması
Aşağıda 3 katlı bir ofis binası için UEDAŞ kabul kriterlerine uygun EK hesaplama örneği sunulmaktadır:
| Yük Grubu | Kurulu Güç (kW) | EK Değeri | Seçim Gerekçesi | Talep Gücü (kW) |
|---|---|---|---|---|
| Aydınlatma (LED) | 24.5 | 0.85 | Çalışma saatlerinde %85 aydınlatma aktif | 20.83 |
| Priz Hatları (Genel) | 18.0 | 0.55 | Ofis ekipmanı eş zamanlı çalışma faktörü | 9.90 |
| Priz Hatları (Özel) | 12.0 | 0.70 | Sunum odası, mutfak - yüksek kullanım | 8.40 |
| HVAC (VRV Sistem) | 35.0 | 0.75 | Kısmi yük çalışma, inverter kontrollü | 26.25 |
| Asansör (2 adet) | 15.0 | 0.65 | 2 asansörün aynı anda peak çalışmaması | 9.75 |
| Yardımcı Hizmetler | 8.5 | 0.60 | Pompa, havalandırma - değişken yük | 5.10 |
| TOPLAM | 113.0 kW | — | ORTALAMA EK: 0.68 | 80.23 kW |
cosφ = 0.92 (kompanzasyon sonrası)
Stalep = Ptalep / cosφ = 80.23 / 0.92 = 87.21 kVA
UEDAŞ Proje Gücü: 90 kVA (bir üst standart değer)
UEDAŞ Teknik Değerlendirme: Bu hesaplamada, kurulu güç 113 kW iken talep gücü 80.23 kW olarak bulunmuştur. EK uygulanmadan doğrudan 113 kW talep edilseydi, %29 gereksiz bağlantı bedeli ödenecekti.
5 Sahada En Sık Yapılan Hatalar ve UEDAŞ Red Nedenleri
🚫 Kritik Hata: Tüm Yükler İçin EK = 1 Almak
Hata: "Güvenli olsun" mantığıyla tüm yük gruplarına EK=1 uygulanması
UEDAŞ Tepkisi: Projenin aşırı boyutlandırıldığı tespiti, revizyon istenmesi
Teknik Gerçek: Hiçbir tesisin tüm yükleri aynı anda tam kapasite çalışmaz
🚫 Kritik Hata: EK Değerini Rastgele Seçmek
Hata: Standart veya ölçüm referansı olmadan keyfi EK değeri belirlenmesi
UEDAŞ Tepkisi: Teknik savunulabilirliği olmadığı için proje reddi
Çözüm: IEC/TS EN standartları veya saha ölçümü referans alınmalı
🚫 Kritik Hata: Kullanım Tipini Analiz Etmeden Tablo Oluşturmak
Hata: Fabrika, ofis, AVM gibi farklı tesisler için aynı EK tablosunun kullanılması
UEDAŞ Tepkisi: Projenin tesis tipine uygun olmadığı tespiti
Gerçek: Her tesisin operasyonel profili farklı EK değerleri gerektirir
Bu hatalar projeyi teknik olarak savunulamaz hale getirir ve UEDAŞ kabul sürecinde ciddi gecikmelere neden olur.
6 Doğru EK Belirleme Metodolojisi: Adım Adım UEDAŞ Uyumlu Süreç
Tesis Türü ve İşletme Profili Analizi
- Tesisin üretim/ofis/konut/ticari olarak sınıflandırılması
- Çalışma saatleri (7/24, 8 saat, vardiyalı)
- Mevsimsel değişimlerin etkisi
- Peak yük dönemlerinin belirlenmesi
Yük Gruplarının Ayrıntılı Ayrıştırılması
- Yüklerin sürekli/aralıklı/kısa süreli olarak sınıflandırılması
- Birbiriyle ilişkili yüklerin belirlenmesi (korelasyon analizi)
- Yedekli (redundant) sistemlerin tespiti
- Kontrol sistemlerinin (inverter, termostat) etkisi
Referans Değerlerin Belirlenmesi
- Uluslararası standartlardan (IEC, TS EN) tablo değerleri
- Benzer tesislerde yapılmış ölçüm verileri
- Üretici kataloglarından duty cycle bilgileri
- UEDAŞ teknik şartnamelerindeki sınır değerler
Saha Gözlemi ve Validasyon
- Benzer tesislerde enerji analizörü ile ölçüm
- Mevcut tesislerde load profile kaydı
- İşletme personeli ile mülakat (kullanım alışkanlıkları)
- Seçilen EK değerlerinin saha gerçekleri ile uyum kontrolü
UEDAŞ Kabul Kriteri: EK hesabı masa başı değil, saha bilgisi ile yapılır. Proje dosyasında, seçilen EK değerlerinin hangi referanslara dayandığı açıkça belirtilmelidir.
7 Teknik Sonuç ve UEDAŞ Proje Başarısı İçin Kritik Öneriler
Eş Zamanlılık Katsayısının Mühendislik Önemi
Eş zamanlılık katsayısı, sadece bir oran değil; projenin doğru güçte, doğru kablo kesitinde ve doğru koruma ekipmanı ile tasarlanmasının temelidir. UEDAŞ kabul süreçlerinde teknik olarak savunulabilir projeler bu hesapla başlar.
UEDAŞ Kabul Sürecinde Dikkat Edilecek Teknik Detaylar:
Dokümantasyon: EK değerlerinin seçim gerekçesi proje ekinde sunulmalı, referans standartlar belirtilmeli
Tutarlılık: Talep gücü hesaplaması, kablo kesiti, koruma cihazı seçimi ve pano boyutlandırması birbiriyle tutarlı olmalı
Revizyon Hazırlığı: UEDAŞ mühendisinin EK değerleri hakkında soru sorması durumunda, teknik savunma için hazırlıklı olunmalı
Son Söz: EK değerleri elektrik projelerinin kalbidir. Doğru belirlenmemiş EK değerleri, tüm proje maliyetlerini ve güvenilirliğini etkiler. UEDAŞ kabul sürecinde teknik derinlik, standart referansları ve saha validasyonu ile desteklenmiş EK hesaplamaları, proje başarısının en önemli garantörüdür.